{"id":6063,"date":"2024-04-01T18:41:24","date_gmt":"2024-04-01T16:41:24","guid":{"rendered":"https:\/\/kwintesencja.art\/?p=6063"},"modified":"2024-04-01T18:44:33","modified_gmt":"2024-04-01T16:44:33","slug":"gromaire-przyjaciel-makowskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kwintesencja.art\/en\/2024\/04\/01\/gromaire-przyjaciel-makowskiego\/","title":{"rendered":"Gromaire and Makowski"},"content":{"rendered":"

Jest rok 1957. Historyk sztuki – W\u0142adys\u0142awa Jaworska odnajduje w Pary\u017cu zaginiony pami\u0119tnik Tadeusza Makowskiego. To pozwala jej dotrze\u0107 do os\u00f3b z kr\u0119gu artysty. Jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych os\u00f3b by\u0142 francuski malarz i rysownik Marcel Gromaire, kt\u00f3ry po \u015bmierci artysty stan\u0105\u0142 na czele Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Tadeusza Makowskiego. Biografka chcia\u0142a si\u0119 spotka\u0107 z Gromairem i porozmawia\u0107. Ale od wielu os\u00f3b s\u0142ysza\u0142a, i\u017c na staro\u015b\u0107 sta\u0142 si\u0119 on zgorzknia\u0142y, niego\u015bcinny i nikomu nie udziela wywiad\u00f3w. W ko\u0144cu jednak uda\u0142o si\u0119 autorce (po protekcji malarki: Josette Bournet), dotrze\u0107 do Gromaie’a, kt\u00f3ry zgodzi\u0142 si\u0119 przyj\u0105\u0107 Jaworsk\u0105 raptem na 15 minut.
Jak wygl\u0105da\u0142o to spotkanie? Oto kr\u00f3tka relacja:

Dosta\u0142am dok\u0142adny adres i o wyznaczonej porze stan\u0119\u0142am przed drzwiami pracowni, na kt\u00f3rych zobaczy\u0142am lakoniczny napis GROMAIRE. Nagle wyda\u0142o mi si\u0119 do\u015b\u0107 nieprawdopodobne, \u017ce nazwisko, kt\u00f3re od przesz\u0142o \u0107wier\u0107 wieku zabra\u0142a w posiadanie historia, tak \u201eprywatnie”, nawet bez imienia, informuje, jaki lokator tu mieszka. Z zak\u0142opotaniem i niepewno\u015bci\u0105 nacisn\u0119\u0142am guzik.
Artysta – siwy, elegancki, dobrze trzymaj\u0105cy si\u0119 starszy pan w nordyckim typie – zszed\u0142 po schodach i sam otworzy\u0142 mi drzwi. Zauwa\u017cy\u0142am, \u017ce robi to do\u015b\u0107 ceremonialnie i wprawdzie nie m\u00f3wi, \u017ce si\u0119 spieszy, ale z wyrazu twarzy wida\u0107, \u017ce ma znacznie wa\u017cniejsze sprawy na g\u0142owie ni\u017c przyjmowanie wizyt.

W du\u017cej jasnej pracowni \u0142ad i porz\u0105dek. Na sztalugach zacz\u0119ty pejza\u017c miejski, mocna konstrukcja w tonach ciemnob\u0142\u0119kitnych, na du\u017cym stole pouk\u0142adane kupkami setki rysunk\u00f3w pi\u00f3rkiem. Nie trac\u0105c czasu na kurtuazyjne zagajenia, przyst\u0119puj\u0119 od razu do sprawy, z kt\u00f3r\u0105 przysz\u0142am:<\/em> <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Marcel Groimaire w swojej pracowni<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n


– Wiadomo mi, \u017ce \u0142\u0105czy\u0142a Pana przyja\u017a\u0144 z Tadeuszem Makowskim. Czy m\u00f3g\u0142by mi Pan powiedzie\u0107 co\u015b o nim i jego sztuce?
– Ci\u0119\u017ckie mia\u0142 \u017cycie, ale zawsze wystawia\u0142 i sprzedawa\u0142 swoje obrazy. \u017by\u0142 zupe\u0142nie samotnie. Mia\u0142 du\u017c\u0105, bardzo niewygodn\u0105 pracownie na rue Vercing\u00e9torix. To by\u0142a bardzo dziwna pracownia – istny sk\u0142ad najr\u00f3\u017cniejszych rupieci. Sam zrobi\u0142 sobie w niej przepierzenie z tektury i w ten spos\u00f3b mia\u0142 jakby oddzieln\u0105 sypialni\u0119. Chodzili\u015bmy razem na March\u00e9 aux Puces – ci\u0105gn\u0105\u0142 Gromaire, cofaj\u0105c si\u0119 w odleg\u0142e czasy – bo \u201eMako\u201d mia\u0142 mani\u0119 kupowania starych skrzypiec i naprawiania ich. By\u0142 s\u0142abego zdrowia, ale mimo \u017ce go namawiali\u015bmy, nie chcia\u0142 nigdy p\u00f3j\u015b\u0107 do lekarza. Mia\u0142 w\u0142asne teorie na temat leczenia, np. k\u0142ad\u0142 si\u0119 w ubraniu na s\u0142o\u0144cu. Przecie\u017c to niezdrowo. A w og\u00f3le by\u0142 zawsze bardzo czysty i staranny w ubraniu. Ubiera\u0142 si\u0119 wed\u0142ug w\u0142asnej mody, nosi\u0142 zawsze czarn\u0105 kokard\u0119 zamiast krawata.
Czarna kokarda… zaraz, zaraz, przecie\u017c malowa\u0142em jego portret z tym czarnym fontaziem. To by\u0142 niedu\u017cy obraz w tonacjach szaro-b\u0142\u0119kitnych. Ofiarowa\u0142em mu go z dedykacj\u0105. Mia\u0142 go zawsze u siebie w pracowni. Ale co si\u0119 potem z nim sta\u0142o – nie mam poj\u0119cia.
– Czy przypadkiem nie ma Pan fotografii tego portretu – pytam nie\u015bmia\u0142o.<\/em>
– Mo\u017cliwe – poszukam.
Szuflada po szufladzie. Chwile oczekiwania w wielkim napi\u0119ciu. Jest. Ch\u0119tnie mi j\u0105 podaruje. G\u0142owa Makowskiego malowana w 1931 roku we w\u0142a\u015bciwej Gromaire’owi z tego czasu \u201ebry\u0142owatej” manierze. Twarz wyd\u0142u\u017cona, jakby kuta w bloku kamienia. Jako\u015b inna ni\u017c ta, do kt\u00f3rych przyzwyczaili\u015bmy si\u0119 z autoportret\u00f3w Makowskiego.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Portret Makowskiego – autorstwa Marcela Gromaire’a<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

– Prosz\u0119 mi wybaczy\u0107, \u017ce spytam Pana tak po prosu, ale tyle si\u0119 m\u00f3wi o Pa\u0144skim wp\u0142ywie na Makowskiego. Co Pan sam o tym s\u0105dzi?
– Nie my\u015bl\u0119, \u017ceby tak by\u0142o. Oczywi\u015bcie, mieli\u015bmy wsp\u00f3lne idee, ale on by\u0142 bardzo niezale\u017cny, bardzo odmienny. Ci\u0105gle szuka\u0142 czego\u015b nowego. W ostatnim okresie poci\u0105ga\u0142 go ekspresjonizm, du\u017co transponowa\u0142 w swym malarstwie. W gruncie rzeczy Makowski pozosta\u0142 bardzo s\u0142owia\u0144ski, bardzo polski. Moim zdaniem jego sztuka wywodzi si\u0119 z polskiego folkloru. Pami\u0119tam, ilustrowa\u0142 jak\u0105\u015b ksi\u0105\u017ck\u0119 \u2013 to by\u0142o niezwykle pi\u0119kne, co\u015b w rodzaju ludowych ba\u015bni [Pastora\u0142ki Tytusa Czy\u017cewskiego]. Tak, w jego sztuce wszystko by\u0142o czyste i szczere”
– Czy Panowie cz\u0119sto rozmawiali o sztuce?
– No tak, przecie\u017c wystawiali\u015bmy razem przez pi\u0119\u0107, czy sze\u015b\u0107 lat w Galerii Berty Weill z kilkoma kolegami – Makowski, ja, Go\u00ebrg, Per Krogh, Pascin, Dubreuil.
Makowski mia\u0142 \u0142agodne usposobienie, ale je\u015bli chodzi o sztuk\u0119, by\u0142 w swoich s\u0105dach bardzo uparty. Mia\u0142 du\u017ce poczucie humoru, jednocze\u015bnie to by\u0142 bardzo wykszta\u0142cony cz\u0142owiek. Ub\u00f3stwia\u0142 dzieci, by\u0142 nimi zawsze otoczony, szczeg\u00f3lnie na wsi nie odst\u0119powa\u0142y go. Ostatni raz widzia\u0142em go w szpitalu – nie pozna\u0142 mnie ju\u017c, niestety… Wylew krwi do m\u00f3zgu. Pochowany jest na cmentarzu w Montmorency.
– Czy Pan wie, \u017ce Makowski pisywa\u0142 pami\u0119tniki?
– Czy to mo\u017cliwe? Nigdy mi o tym nie m\u00f3wi\u0142. \u201eMako” by\u0142 w og\u00f3le bardzo tajemniczy.
– Przed kilkoma dniami odnalaz\u0142am w Pary\u017cu r\u0119kopis jego pami\u0119tnika, kt\u00f3ry od dawna uwa\u017cali\u015bmy za zaginiony. Przegl\u0105da\u0142am go ju\u017c jest napisany po polsku, ale dziwna rzecz, gdy pisze o Panu, pisze po francusku. Przynios\u0142am ca\u0142\u0105 teczk\u0119, my\u015bla\u0142am, \u017ce mo\u017ce to Pana zainteresuje.

Gromaire ju\u017c dawno przesta\u0142 by\u0107 oficjalny. Nie pozwala mi odej\u015b\u0107. Przegl\u0105damy r\u0119kopis, odczytujemy kartki zapisane przez polskiego artyst\u0119 o \u201ewielkim” dzi\u015b Gromairze, a wtedy pocz\u0105tkuj\u0105cym malarzu. Przyjacielskie, dobre s\u0142owa przekazane zza grobu koledze i przyjacielowi Gromaire przeciera okulary, jest wyra\u017anie wzruszony.<\/em>

– Tak si\u0119 rozgada\u0142em. Rzadko mi si\u0119 to zdarza. Je suis un vieil ours.
Zbieram si\u0119 do odej\u015bcia. Patrz\u0119 na zegarek – min\u0119\u0142y trzy godziny – a mia\u0142o by\u0107 15 minut.<\/em>
Na zako\u0144czenie pyta mnie:<\/em>
– Czy Pani znowu wybierze si\u0119 do Pary\u017ca?
– Daj\u0119 Pani m\u00f3j numer telefonu, prosz\u0119 do mnie jeszcze zadzwoni\u0107.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"
Tadeusz Makowski – Handlarz Starzyzn\u0105<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Marcel Gromaire – Scena uliczna<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Grafika Makowskiego i Gromaire’a dost\u0119pne na\u00a0aukcji: <\/strong>\u2013 TUTAJ LINK<\/a>
Do\u0142\u0105cz do\u00a0FB, aby \u015bledzi\u0107 ciekawostki z\u00a0\u017cycia artyst\u00f3w<\/strong> \u2013 LINK DO\u00a0FACEBOOKA<\/a>
Zobacz prace artyst\u00f3w w\u00a0Galerii Sztuki Quintessence <\/strong>\u2013 LINK DO\u00a0GALERII<\/a><\/p>\n\n\n\n

Materia\u0142 pochodzi z ksi\u0105\u017cki W\u0142adys\u0142awy Jaworskiej, pt. \u201eWspomnienia”.<\/p>\n\n\n\n


<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jest rok 1957. W Pary\u017cu odnajduje si\u0119 zaginiony pami\u0119tnik Tadeusza Makowskiego. <\/p>","protected":false},"author":2,"featured_media":6068,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"_themeisle_gutenberg_block_has_review":false,"footnotes":""},"categories":[20,17],"tags":[277,278],"class_list":["post-6063","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-grafika","category-malarstwo","tag-gromaire","tag-makowski"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kwintesencja.art\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6063","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kwintesencja.art\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kwintesencja.art\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kwintesencja.art\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kwintesencja.art\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6063"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/kwintesencja.art\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6063\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6072,"href":"https:\/\/kwintesencja.art\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6063\/revisions\/6072"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kwintesencja.art\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6068"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kwintesencja.art\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6063"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kwintesencja.art\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6063"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kwintesencja.art\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6063"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}